Strona główna

Z Słownik polskiej modernizacji

Słownik Historyczny Polskiej Modernizacji to jeden z efektów prac zespołu pod kierunkiem prof. dr hab. Pawła Graty w ramach projektu "W drodze ku modernizacji. Niepodległa Polska i Wolni Polacy w XIX-XXI wieku" realizowanym w ramach konkursu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego RP pt. "Szlakami Niepodległej".

Koncepcja doboru haseł do "Słownika historycznego polskiej modernizacji" oparta została na kilku podstawowych zasadach, z których naczelną była kompatybilność przygotowywanego zestawu haseł z założeniami projektu oraz jego celami publikacyjnymi. W związku z tym do słownika trafiły te wydarzenia, procesy historyczne, postacie oraz podmioty, które odegrały istotną rolę w będących przedmiotem badań procesach modernizacji gospodarczej i społecznej ziem polskich, państwa polskiego, czy też inicjowanych i realizowanych przez Polaków w Europie i na świecie. Mimo dążenia do maksymalnego zobiektywizowania procesu doboru haseł ich przyjęty do realizacji katalog musiał mieć charakter subiektywny i stał się efektem sposobu myślenia o modernizacji przygotowujących ten zestaw członków zespołu projektowego.

Zakres chronologiczny słownika obejmuje okres od II połowy XIX stulecia, gdy procesy modernizacyjne stawały się na ziemiach polskich coraz bardziej widoczne i zaczęły w szerokim stopniu wpływać na życie społeczne i gospodarcze, po czasy współczesne, gdy modernizacja weszła na zupełnie nowy poziom, zarówno w wymiarze społecznym, jak też gospodarczym, gdy z jednej strony potencjał innowacyjności w zglobalizowanym świecie stał się niemal nieograniczony, z drugiej zaś możliwości te często są limitowane dostępem do technologii, kapitału, czy też zewnętrzną konkurencją. Tak zakreślone ramy czasowe słownika oznaczają, że jego przedmiotem stały się polskie osiągnięcia modernizacyjne ostatnich kilkudziesięciu lat niewoli narodowej, Drugiej Rzeczypospolitej, okresu II wojny światowej, Polski Ludowej i wreszcie ponad trzydziestu lat kolejnej niepodległości, które minęły od przełomu politycznego roku 1989. Dzięki odrębnemu potraktowaniu, na etapie wstępnym tworzenia katalogu haseł, poszczególnych okresów historycznych objętych słownikiem możliwe stało się uwzględnienie charakteru zachodzących w nich procesów modernizacyjnych. W przypadku II połowy XIX wieku oraz pierwszych dwóch dekad stulecia dwudziestego, a więc w okresie niewoli narodowej podstawowym kryterium wyłaniania haseł stały się indywidualne i wspólnotowe osiągnięcia modernizacyjne żyjących pod zaborami Polaków we wszystkich sferach życia społecznego i gospodarczego, jak też niezwykła pod tym względem aktywność rodaków żyjących poza terenami należącymi kiedyś do Rzeczypospolitej. W przypadku ziem polskich pod zaborami uwagę należało zwrócić na szeroki zestaw zjawisk i procesów mających w tym okresie miejsce. Pierwszym i najbardziej oczywistym stała się bezsprzecznie industrializacja, która na ziemie polskie znajdujące się w zaborze pruskim (Górny Śląsk) zawitała wprawdzie nieco wcześniej, jednak z punktu widzenia polskich jej autorów pojawiła się de facto dopiero w II połowie XIX wieku. Słownik objąć musiał zarówno stanowiących jego awangardę przemysłowców, jak też zakładane przez nich przedsiębiorstwa, a także wprowadzane w nich i będące osiągnięciami polskiej myśli technicznej technologie, czy powstające nowoczesne polskie instytucje finansowe. Bohaterami słownika stali się również polscy wynalazcy, konstruktorzy, propagujący modernizację działacze gospodarczy, również ci wskazujący kierunki rozwoju nowoczesnych metod produkcji rolnej. Przedmiotem zainteresowania stały się także procesy modernizacji społecznej zachodzące na ziemiach polskich w tym okresie. Zaliczyć do nich należy między innymi kwestie związane z emancypacją kobiet i powstawaniem organizacji o nią walczących wraz z ich liderkami, pojawienie się ubezpieczeń społecznych w rozwijającym się przemyśle, powstawanie organizacji reprezentujących zwiększające się zastępy robotników fabrycznych, czy też zmiany w stylu życia związane z pojawieniem się nowych rewolucyjnych w tym względzie wynalazków, w których implementacji i udoskonalaniu poczesne miejsce zajmowali również Polacy. Obok haseł bezpośrednio związanych z procesami niosącymi nowoczesność na ziemiach polskich w słowniku znaleźli się również Polacy aktywni poza granicami ziem polskich, gdzie znaleźli się zarówno z przyczyn politycznych (emigranci uchodzący po klęskach powstań narodowych, zesłańcy), jak też ze względu na podejmowane decyzje życiowe. W efekcie wszyscy oni swe talenty realizowali w wielu miejscach na świecie, wszędzie swymi osiągnięciami odciskając wyraźne piętno na życiu lokalnych społeczeństw i na trwałe zapisując się w historii swych nowych ojczyzn, co oznacza, że również znaleźli ważne miejsce w Słowniku historycznym polskiej modernizacji. Nieco inaczej w ramach budowy katalogu haseł do słownika należało potraktować okres dwudziestolecia międzywojennego. Odzyskanie niepodległości oznaczało bowiem, że Polacy wreszcie mogli żyć we własnym państwie, co przekładało się na zachodzące procesy modernizacyjne. W związku z tym dobór haseł musiał przebiegać nieco inaczej niż w przypadku okresu sprzed 1918 roku. Obok zjawisk będących przedmiotem zainteresowania dla czasów zaborów objął on również pojęcia wynikające ze świadomej działalności instytucji państwa. Można tutaj wymienić zarówno osiągnięcia modernizujące przestrzeń życia społecznego, mieszczące się w sferze polityki społecznej, oświaty, czy systemu prawnego, jak też będące skutkiem aktywności państwa w gospodarce, obecnej od zarania niepodległości, a szczególnie widocznej w II połowie lat trzydziestych. W związku z powyższym hasła związane z okresem dwudziestolecia międzywojennego koncentrują się zarówno na postaciach, wydarzeniach, procesach i podmiotach niosących w sobie pierwiastki modernizacji, jak też na wspomnianym wyżej znaczącym wkładzie niepodległego państwa w tym względzie. Co istotne, temu okresowi poświęcono relatywnie dużą część haseł słownika, co z jednej strony wynikało ze wspomnianej aktywności instytucji państwa, z drugiej z faktu, że to właśnie wtedy nastąpiło coś, co można nazwać eksplozją polskiej innowacyjności. Jej efektem stały się liczne wynalazki, powstanie i rozwój nowoczesnych przedsiębiorstw, wizjonerskie koncepcje architektoniczne, ale też ważne przemiany w życiu społecznym. Za wszystkimi stali konkretni ludzie, których sylwetki również znalazły się w Słowniku historycznym polskiej modernizacji. Analogicznie jak w przypadku okresu przed 1918 rokiem trafili na jego karty także wybitni Polacy realizujący swoje wizje i koncepcje poza granicami kraju. Słownik obejmuje również hasła związane z polską modernizacją czasów II wojny światowej. Były one wybierane przede wszystkim pod kątem wkładu polskich uczonych i konstruktorów w zwycięstwo państw alianckich. W związku z tym skupiono się na dokonaniach Polaków w zakresie udoskonaleń i innowacji w szeroko pojętym przemyśle zbrojeniowym, ich nie do końca współcześnie uświadomionym udziale w wysiłku wojennym narodów walczących z niemieckim totalitaryzmem. Odmienne niż w przypadku Drugiej Rzeczypospolitej musiały być założenia przyjęte przy doborze haseł związanych z niesuwerennym powojennym państwem polskim znajdującym się pod wpływami obcego mocarstwa, narzucającego rozwiązania gospodarcze i społeczne, często niewiele mające wspólnego z postępem. Analizując okres Polski Ludowej kierowano się zatem kilkoma względami. Z jednej strony, mimo wszystkich zastrzeżeń do realizowanego modelu rozwoju gospodarczego, wzięto pod uwagę nowatorskie koncepcje i rozwiązania związane z przemysłem (ciężkim, elektrotechnicznym, informatycznym, samochodowym i in.), ale i te wpływające na unowocześnienie codziennego życia Polaków. Z drugiej strony bohaterami haseł do słownika stały się osoby, które wpływały na rozwój polskiej nauki i modernizację polskiego przemysłu. Pisząc o modernizacji nie można było zapomnieć o przekształceniach cywilizacyjnych zachodzących w społeczeństwie. Bezpłatny system oświaty na stopniu ponadpodstawowym i wyższym przełożył się na podniesienie poziomu wykształcenia kolejnych pokoleń. Forsowna industrializacja kraju z jednej strony uderzała w obywateli, z drugiej jednak umożliwiła awans społeczny, przede wszystkim młodym ludziom ze wsi i małych miast, a także przyczyniła się do migracji wewnętrznej. Urbanizacja kraju wpłynęła na pojawianie się nowych trendów w codziennym życiu. Stopniowo pod wpływem nowych technologii i produktów zmieniało się wyposażenie domów, następowały ułatwienia w codziennym życiu. Społeczeństwo nabierało cech konsumpcyjnych. Istotnym aspektem zachodzących zmian była rozbudowa ubezpieczeń społecznych, zarówno pod względem podmiotowym (wzrost liczby ubezpieczonych), jak i przedmiotowym (nowe rodzaje asekuracji), bezpłatna służba zdrowia i poprawa jakości metod leczenia. Ważnym nie tylko dla Polski elementem modernizacji społecznej stała się rewolucja „Solidarności” i związane z nią wydarzenia, będące zarówno bezpośrednim skutkiem powstania i działania tego wielkiego ruchu społecznego, jak też te, które stały się pośrednim owocem wydarzeń lat 1980-1981, takie jak na przykład powstanie Trybunału Konstytucyjnego, czy późniejsze utworzenie, wciąż jeszcze w warunkach opresyjnego państwa, urzędu Rzecznika Praw Obywatelskich. Ważne miejsce w procesie konstruowania listy haseł dla okresu do 1989 roku ponownie odegrali polscy liderzy modernizacji rozwijający swe talenty poza granicami kraju i w warunkach emigracji rozsławiający polskie osiągnięcia na świecie. Tak jak w stuleciu XIX emigranci popowstaniowi stanowili o potędze polskiej myśli na Wschodzie i Zachodzie, tak teraz liczni polscy wojenni żołnierze i tułacze, których powrót do ojczyzny był z wielu przyczyn niemożliwy, budowali zamożność i nowoczesność swych nowych (z reguły tylko drugich) ojczyzn i oni również trafili na łamy słownika. Znacząco różne musiały być siłą rzeczy założenia w zakresie doboru haseł związanych z okresem ponownie niepodległej i szybko rozwijającej się w wymiarze gospodarczym i społecznym Trzeciej Rzeczypospolitej. Wolność polityczna i demokracja, ponowne uwolnienie przedsiębiorczości i innowacyjności Polaków, ale także wejście do Unii Europejskiej, otwartość świata i związana z globalizacją ekspansja ponadnarodowych podmiotów stworzyły zupełnie nowe, nieznane wcześniej warunki kreowania zjawisk modernizacyjnych. W zakresie procesów rozwojowych mających miejsce w szeroko rozumianej sferze gospodarczej i społecznej słownik obejmuje zatem hasła związane z postaciami, wydarzeniami, przełomowymi decyzjami, instytucjami, czy też osiągnięciami, które na trwałe wpisały się w proces modernizacji Polski po 1989 roku. Historia Polski w tym okresie obfitowała w wiele doniosłych wydarzeń, które zmieniły oblicze kraju i społeczeństwa. Odradzała się gospodarka rynkowa, na nowo demokratyzowało życie publiczne, powstawały nowe instytucje będące fundamentem nowoczesnego i demokratycznego państwa. Stąd też wśród haseł znaleźć się musiały zarówno nazwiska autorów zachodzących w skali kraju procesów modernizacji, jak też przełomowe dla budowy demokratycznego społeczeństwa obywatelskiego wydarzenia polityczne (wybory czerwcowe, Konstytucja 1997 roku, odbudowa samorządu terytorialnego w 1990 roku). Na ten okres przypada również rewolucja cyfrowa, która nadała nowy charakter relacjom społecznym i procesowi komunikowania. W tym też okresie Polska „otwiera się na świat”, znikają granice, buduje się nowa zjednoczona Europa, której integralną częścią staje się Rzeczpospolita. Zakres tematyczny haseł, które odnoszą się do tego okresu koncentruje się na modernizacji społeczeństwa (procesy społeczne, osoby, wydarzenia), ekonomii i gospodarki (procesy gospodarcze, osoby, podmioty gospodarcze i produkty) oraz polityki (procesy polityczne, ustrojowe, wydarzenia, osoby, przełomowe decyzje i reformy). Cechą charakterystyczną haseł dla tego okresu jest to, że w dużej części dotyczą procesów i osób, które w momencie oddawania publikacji do druku nadal trwały lub były aktywne i trudno było w pełni określić ich dalszą ewolucję.

Więcej informacji http://www.wdrodzekumodernizacji.pl

Ostatnie artykuły


Wszystkie artykuły

Źródło: „https://slownikpolskiejmodernizacji.pl/index.php?title=Strona_główna&oldid=1519”