Fabryka Obrabiarek „H. Cegielski” w Rzeszowie

Fabryka Obrabiarek „H. Cegielski” w Rzeszowie – nowoczesna fabryka obrabiarek nastawiona na produkcję wojskową. Powstała w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego. Stanowiła filię Zakładów Cegielskiego w Poznaniu. Powstała na przejętych w 1936 przez wielkopolską fabrykę terenach rzeszowskiego przedsiębiorstwa „Mars”. 20.04.1937 rozpoczęto budowę hal fabrycznych, budynku administracyjnego, kuźni, warsztatów. Pierwszą z hal oddano do użytku w lipcu 1937. Posiadała ok. 250 nowoczesnych obrabiarek szybkobieżnych z napędem indywidualnym. W grudniu 1937 w zakładzie wyprodukowano pierwsze obrabiarki – tokarki rewolwerowe i wielonożowe, które powstały na podstawie schematu opracowanego w brytyjskiej firmie Ward. Do asortymentu produkcji należały także automaty jednowrzecionowe i wielowrzecionowe, na licencji firm B.S.A. Tools Ltd. Birmingham oraz New Britain Machine Co. Fabryka wytwarzała również sprzęt artyleryjski – części do armat. Przeprowadzała ich montaż na podstawie elementów dostarczonych z poznańskiej fabryki. Kontynuowano produkcję wozów taborowych, sprzętu łączności, łóżek wojskowych, skrzyń amunicyjnych. W 1938 na podstawie umowy z Ministerstwem Spraw Wojskowych rozpoczęto produkcję armatek przeciwpancernych oraz serię 60 dział 40 mm na licencji „Boforsa”. Działa przeciwlotnicze oraz przeciwpancerne były eksportowane do Holandii i Wielkiej Brytanii. W 1938 pierwsze wyprodukowane w fabryce tokarki zostały zaprezentowane na Międzynarodowych Targach Poznańskich, gdzie uzyskały wysokie noty. Przed wybuchem wojny w fabryce pracowało ok. 2500 osób. Przedsiębiorstwo w ramach Towarzystwa Osiedli Robotniczych zbudowało 2 bloki mieszkalne oraz 40 domów pracowniczych. W czasie II wojny światowej niemiecki okupant zlikwidował fabrykę przenosząc produkcję wraz z całym wyposażeniem do Poznania. Fabryczne hale przejęła firma Bosch, utworzono zakład remontowy sprzętu wojskowego. Po wojnie na bazie przedsiębiorstwa powstał Zelmer – producent sprzętu domowego m. in. odkurzaczy, suszarek do włosów, małych robotów kuchennych.

Źródła: J. Gołębiowski, COP: dzieje industrializacji w rejonie bezpieczeństwa 1922-1939, Kraków 2000; P. Grata, Centralny Okręg Przemysłowy [w:] Historia polskich okręgów i regionów przemysłowych, red. Ł. Dwilewicz, W. Morawski, Warszawa 2015; B. Kaczmar, Rzeszów miastem COP, Rzeszów 2001; J. Petrus, Stosunki gospodarcze [w:] Dzieje Rzeszowa, red. F. Kiryk, t.3, Rzeszów 2001.