Akademia Umiejętności w Krakowie

Akademia Umiejętności w Krakowie – instytucja naukowa utworzona w 1872 w Krakowie na bazie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, które powstało w 1815. Uroczysta inauguracja odbyła się w 1873, w otwarciu brał udział cesarz Franciszek Józef. Formalnie funkcjonowała na terenie zaboru austriackiego, w praktyce pełniła rolę zrzeszającą ludzi nauki całego dawnego obszaru Rzeczpospolitej, a także z zagranicy. Akademia dzieliła się na wydziały: Filologiczny, Historyczno-Filozoficzny i Matematyczno-Przyrodniczy. Po 1918 powołano wydział lekarski. Pierwsze posiedzenie miało miejsce 18.02.1873. W 1893 na rzecz Akademii przekazane zostały zbiory Biblioteki Polskiej w Paryżu. Był to zbiór dzieł zgromadzonych przez Wielką Emigrację. W stolicy Francji funkcjonowała Stacja Akademii, we Włoszech zaś Ekspedycja Rzymska, za pośrednictwem której organizowano kwerendy w archiwach watykańskich. W 1915 Akademia przyznała po raz pierwszy „polskiego Nobla” czyli Nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności im. Erazma i Anny Jerzmanowskich. Od 1918 funkcjonuje jako Polska Akademia Umiejętności. Celem instytucji jest utrwalanie, zabezpieczanie i chronienie dorobku polskiej nauki, utrzymywanie kontakty z instytucjami zagranicznymi, organizacja i inicjowanie przedsięwzięć naukowych a także współpraca z instytucjami państwowymi i publicznymi. PAU stała się oficjalną reprezentacją nauki polskiej wobec międzynarodowych organizacji naukowych. Członek założyciel Union Académique Internationale. W latach 1918-1939 opublikowano ponad 100 serii wydawniczych. Najsłynniejsze dziełem naukowców PAU stał Polski Słownik Biograficzny. W 1948 na PAU nałożono restrykcje finansowe i cenzuralne. W 1952 majątek instytucji został przejęty na rzecz Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Próby reaktywacji podejmowano w 1956/1957 oraz 1980/1981. Ostatecznie PAU odtworzono w 1990, zrzeszyło głównie członków krakowskiego oddziału PAN. Od 1993 liczy 6 wydziałów: Filologiczny, Historyczno-Filozoficzny, Matematyczno-Fizyczno-Chemiczny, Przyrodniczy, Lekarski i Twórczości Artystycznej.

Źródła: Dzieje Krakowa. Kraków w latach 1796–1918, red. J. Bieniarzówna, J. M. Małecki, Kraków 1979; Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności w Krakowie Rok 1876; Kraków 1877; Statut Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1933; Z przeszłości, https://pau.krakow.pl/index.php/en/akademia/historia, (dostęp: 3.01.2023).