Bezpośrednie wybory wójtów, burmistrzów i prezydentów gmin i miast
Bezpośrednie wybory wójtów, burmistrzów i prezydentów gmin i miast – jednolity dla całego państwa wybór organu wykonawczego samorządu terytorialnego, jeden z fundamentów funkcjonowania samorządu lokalnego. Pośrednie wybory samorządowe wprowadzono w Polsce po raz pierwszy w 1933 ustawą o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, zwaną ustawą scaleniową. Po wojnie przepisy te funkcjonowały do 1950, wówczas zlikwidowano samorząd terytorialny, który przywrócone został w 1990. Bezpośrednie wybory samorządowe i ustanowienie jednoosobowego organu wykonawczego gminy wprowadzono w 2002. Zmiany tej dokonano w celu uniezależnienia organów wykonawczych od organów uchwałodawczych. Cechą wyborów bezpośrednich jest większy wpływ wyborców na ocenę pracy wójta, burmistrza lub prezydenta oraz zwiększenie niezależności samorządowców. Przejrzysta forma elekcji kandydatów wpływa pozytywnie na frekwencję obywateli w wyborach. Wybory wójtów, burmistrzów i prezydentów gmin i miast są powszechne, równe i bezpośrednie. Odbywają się w trybie tajnym. Czynne prawo wyborcze posiada każdy obywatel Polski (lub Unii Europejskiej) mający ukończone 18 lat i stale zamieszkujący dany obszar. Bierne prawo wyborcze przysługuje każdemu polskiemu obywatelowi, który ukończył 25 lat, nie posiadają go osoby skazane za przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego. Wybory zwyciężą kandydat, który uzyskał więcej niż połowę oddanych głosów. Jeżeli ten warunek nie jest spełniony, przeprowadza się ponowne głosowanie, wyboru dokonuje się spośród dwóch kandydatów, którzy uzyskali najwięcej głosów w pierwszym głosowaniu. W l. 1998-2017 kadencja organów trwała 4 lata, od 2018 – 5 lat, funkcję można sprawować przez dwie kolejne kadencje.
Źródła: Bezpośrednie wybory wójtów, burmistrzów i prezydentów. Co dzięki nim wiemy?, http://rzeczpospolitasamorzadna.pl/bezposrednie-wybory-wojtow-burmistrzow-i-prezydentow-co-dzieki-nim-wiemy/, (dostęp: 15.09.2021); A. Giedrewicz-Niewińska, Bezpośredni wybór wójta, burmistrza i prezydenta miasta, https://samorzad.pap.pl/kategoria/prawo/bezposredni-wybor-wojta-burmistrza-i-prezydenta-miasta, (dostęp: 15.09.2021); A. Krasnowolski, Wybrane zagadnienia z dwudziestoletniej ewolucji samorządu terytorialnego, Warszawa 2010; Ustawa z dnia 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wybo-rze wójta, burmistrza i prezydenta miasta Dz. U. 2002, nr 113, poz. 984; Ustawa z dnia 11 stycznia 2018 r. o zmianie niektórych ustaw w celu zwiększenia udziału obywateli w procesie wybierania, funkcjonowania i kontrolowania niektórych organów publicznych, Dz. U. 2018, poz. 130.
