Domy ludowe

Domy ludowe – miejsca pracy społeczno-oświatowej i kulturalnej, przeznaczone dla niższych warstw społecznych. Na ziemiach polskich pierwsze domy ludowe powstały przed I wojną światową. Najpóźniej idea domów ludowych dotarła do ziem zaboru rosyjskiego. Były zakładane przez filantropów, właścicieli ziemskich (tworzyli je dla służby folwarcznej) lub ze składek mieszkańców miast i wsi. Na wsi było to małe, drewniane domy z jedną salą zebrań, w instytucjach tych organizowano czytelnie i upowszechniano czytelnictwo. W miastach były to murowane jedno- lub kilkupiętrowe budynki. W zależności od regionu w gmachach domów lokowano różne instytucje – większość pomieszczenia zajmowała sala wykładowa, a w niektórych – bursa. Obok celów oświatowych ważna była także integracja mieszkańców wsi i miast o różnych światopoglądach. Większość domów ludowych powstała w latach 1919-1940. Według statystyk z roku 1924 najwięcej z nich było w województwie warszawskim, a najmniej w województwie poleskim. Większość domów ludowych należała do Towarzystwa Szkoły Ludowej oraz domów parafialnych. To one odegrały największą rolę w kształtowaniu charakteru i zadań tej instytucji. Ponad połowa domów w całym kraju nie posiadała jednak ugruntowanego stanu prawnego. Domy ludowe udostępniały swoje pomieszczenia innym organizacjom społecznym, kulturalnym i oświatowym. Prowadzono w nich naukę pisania i czytania oraz kursy przemysłowe i dokształcające. Głoszone były odczyty i pogadanki. Odbywały się tam również uroczystości patriotyczne z okazji ważnych rocznic narodowych. Do domów ludowych mogli należeć zapisani członkowie. Byli oni kierowani do poszczególnych sekcji, w których był wskazywany poszczególny kierunek pracy określonego zespołu. Każda sekcja wybierała komisję, która decydowała o wspólnych sprawach, powoływała komisję główną lub zarząd. W przypadku kiedy dom ludowy należał do parafii, jej członkami byli wszyscy parafianie. Instytucje te wywarły duży wpływ na modernizację życia niższych warstw społecznych, kultywowanie kultury polskiej i tradycji lokalnych.

Źródła: S. Boguszewski, Dom ludowy jako ośrodek kultury wsi [w:] Dom ludowy cz.1: Doświadczenia i wskazówki organizacyjne, red. W. Sosiński, Warszawa 1927; I. Gliksman, Domy ludowe: ich organizacja i znaczenie dla rozwoju kultury narodowej, Warszawa 1923; P. Grata, Polityka społeczna Drugiej Rzeczypospolitej. Uwarunkowania – instytucje – działania, Rzeszów 2013; W. Sosiński, Stan obecny i warunku rozwoju domów ludowych [w:] Dom ludowy cz.1: Doświadczenia i wskazówki organizacyjne, red. W. Sosiński, Warszawa 1927.