Zakłady Południowe w Stalowej Woli

Zakłady Południowe w Stalowej Woli – sztandarowa inwestycja w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego. 19.01.1937 Huta „Pokój” w Katowicach oraz Starachowickie Zakłady Górnicze podpisały umowę o powołaniu spółki z o.o. Zakłady Południowe. 30.01. Ministerstwo Spraw Wojskowych podpisało z nową spółką ściśle tajną umowę o wybudowaniu i uruchomieniu kompleksu przemysłowego złożonego z huty oraz zakładu mechanicznego. Budowę rozpoczęto w marcu 1937 r. w okolicach wsi Pławo k. Niska, na terenach zakupionych od Gerharda Franckego i okolicznych rolników. Na czele rady nadzorczej stanął Czesław Klarner, prezesem został Marceli Siedlanowski. Biurem projektowym kierował Roman Juszkiewicz, a budową Bronisław Chudzyński. Plany obiektów były zgodne z programem produkcyjnym ustalonym przez Ministerstwo Spraw Wojskowych. Huta miała zaspokoić potrzeby przemysłu metalowego, zwłaszcza zbrojeniowego, lotniczego i samochodowego. Zakład mechaniczny składał się z warsztatów obróbki mechanicznej, narzędziowni i odbieralni; planowany był jako największa wytwórnia sprzętu artyleryjskiego w Polsce. Zadania inwestycyjne realizowano sprawnie. W kwietniu 1938 r. oddano do eksploatacji warsztaty mechaniczne oraz przestrzelono pierwszą haubicę 100 mm, zmontowaną z części dostarczonych przez Zakłady Starachowickie. W drugim kwartale 1938 r. uruchomiono w zakładzie hutniczym: odlewnię żeliwa, warsztaty obróbki zgrubnej (zamontowano maszyny do obrabiania pocisków artyleryjskich oraz do blach pancernych i części armatnich). Huta była zakładem nowoczesnym; stalownię wyposażono w dwa pierwsze w Europie piece martenowskie opalane gazem ziemnym (poj. 30 t. każdy), 2 elektryczne piece łukowe (po 15 t.), trzytyglowy piec indukcyjny wysokiej częstotliwości (poj. 5,7 t.). Dzięki temu mogła wytwarzać kilkadziesiąt gatunków stali szlachetnej. Pierwszy wytop miał miejsce 5.09.1938. Walcownię uruchomiono 15.05.1939. Od grudnia 1938 r. huta połączona była gazociągiem ze złożem w okolicach Jasła. Pierwszy etap budowy zakończył się w momencie przyłączenia huty do elektrowni. Produkcję uruchamiano etapami od grudnia 1937 r. Oficjalnie Zakłady Południowe otwarto 14.06.1939 w obecności prezydenta Ignacego Mościckiego. Przed wybuchem wojny zatrudniały 3,6 tys. osób, w tym 1,5 tys. w hucie, 950 w zakładzie mechanicznym.

Źródła: M. M. Drozdowski, Historia Centralnego Okręgu Przemysłowego. Geneza, budowa, wizje przyszłości, opinie, Warszawa 2015; Z. Dziemianko, Przemysł zbrojeniowy w Centralnym Okręgu Przemysłowym, Toruń 2004; D. Garbacz, Stalowa Wola – duma Centralnego Okręgu Przemysłowego [w:] Sztafeta. Eugeniusz Kwiatkowski i Centralny Okręg Przemysłowy a współczesne procesy modernizacyjne na Podkarpaciu, red. P. Grata, Rzeszów 2015; J. Gołębiewski, COP. Dzieje industrializacji w rejonie bezpieczeństwa 1922-1939, Kraków 2000; Huta Stalowa Wola 1938-1958, red. A. Araszkiewicz, W. Bobek, K. Kondratowicz, T. Manowski, T. Masior, Z. Muszyński, L. Ostrowski, W. Szewczyk, Stalowa Wola 1958; M. Wańkowicz, Ognisko naszej siły! COP!, Stalowa Wola, Rzeszów, Dębica, Niedomice, ujarzmiony Dunajec, Poznań 1938; tenże, COP. Ognisko siły, Warszawa 1938; H. Radocki, Centralny Okręg Przemysłowy w Polsce, Warszawa 1939.