Ubezpieczalnie społeczne

Z
Skocz do: nawigacja, szukaj

Ubezpieczalnie społeczne – instytucje powszechnego i przymusowego ubezpieczenia chorobowego powołane do życia na mocy ustawy o ubezpieczeniu społecznych z 28.03.1933 (ustawy scaleniowej), pełniące funkcje organów scalonych ubezpieczeń społecznych. W myśl ustawy ubezpieczalnie zastąpiły od 1934 w roli podstawowych instytucji ubezpieczeniowych dotychczas funkcjonujące kasy chorych (wyjątkiem było autonomiczne województwo śląskie, gdzie utrzymano dotychczasowe kasy chorych). Ich zakres zadań był jednak znacznie szerszy i oprócz spraw ubezpieczenia chorobowego obejmował działania związane ze wszystkimi rodzajami ubezpieczeń objętych ustawą scaleniową. Początkowo powstało 67 ubezpieczalni, z czasem ich liczba została lepiej dostosowana do potrzeb (liczby ubezpieczonych) i tuż przed wojną było ich 60 (obok nich działało 39 kas chorych na Górnym Śląsku uzupełnionych o dodatkowe 4 po przyłączeniu Zaolzia). Ubezpieczalnie zajmowały się przyznawaniem i udzielaniem świadczeń z ubezpieczenia na wypadek choroby i macierzyństwa, ustalały obowiązek ubezpieczeniowy, wymierzały, pobierały oraz kontrolowały uiszczanie składek przez pracodawców, przyjmowały roszczenia o świadczenia ubezpieczeniowe, a także prowadziły wykazy i kontrolę osób pobierających świadczenia (do wybuchu wojny na ich czele stali mianowani w sposób arbitralny komisarze). W czasie okupacji ubezpieczalnie kontynuowały swą działalność na terenach Generalnego Gubernatorstwa, po zakończeniu wojny do końca 1945 zbudowano system 61 ubezpieczalni społecznych obejmujących nowe terytorium kraju. Wśród nich było 41 instytucji działających przed wojną, 4 nowo powstałe w należącej do 1939 r. do Polski części Górnego Śląska oraz 16 na terenach przyłączonych. Szybki wzrost liczby ubezpieczonych oznaczał zwielokrotnienie zadań ubezpieczalni społecznych, widoczne zwłaszcza w zakresie lecznictwa ubezpieczeniowego (liczba uprawnionych do korzystania z niego wzrosła z 3,8 mln w 1946 do 10,5 mln w 1950). Ubezpieczalnie społeczne w ramach wprowadzania w życie sowieckiego systemu gospodarki planowej zostały zlikwidowane na mocy ustawy z 20.07.1950 o Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych i zastąpione terenowymi oddziałami Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Drugą przyjętą tego samego dnia ustawą o Zakładzie Lecznictwa Pracowniczego likwidacji uległ system organizowanego przez ubezpieczalnie społeczne lecznictwa ubezpieczeniowego.

Źródła: K. Chylak, Ubezpieczenia społeczne i zaopatrzenia emerytalne w II Rzeczypospolitej, Warszawa 2017; P. Grata, Czas przełomu. Polska polityka społeczna w latach 1944-1950, Rzeszów 2018; P. Grata, Polityka społeczna Drugiej Rzeczypospolitej. Uwarunkowania – instytucje – działania, Rzeszów 2013; A. Jarosz-Nojszewska, Ustawa scaleniowa 1933. Próba ujednolicenia ubezpieczeń społecznych w II RP [w:] Między zacofaniem a modernizacją. Społeczno-gospodarcze problemy ziem polskich na przełomie wieków, red. E. Kościk, T. Głowiński, Wrocław 2009; J. Sadowska, Lecznictwo ubezpieczeniowe w II Rzeczypospolitej, Łódź 1990; Ustawa z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym, Dz. U. 1933, nr 51, poz. 396; Ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, Dz. U. 1950, nr 36, poz. 333.