Skarboferm, Polskie Kopalnie Skarbowe na Górnym Śląsku

Z
Skocz do: nawigacja, szukaj

Skarboferm, Polskie Kopalnie Skarbowe na Górnym Śląsku – największa spółka węglowa w Polsce okresu międzywojennego. Powstała 25.02.1922 na bazie współpracy polsko-francuskiej. Celem była wspólna eksploatacja dóbr skarbowych na Górnym Śląsku. Podstawą były koncesje udzielone Francji przez polski rząd 1.03.1921 w zamian za wcześniejsze pożyczki na wojnę polsko-bolszewicką (spłacone w 1927). Francja angażowała się także w poparcie dla sprawy przyłączenia do Polski Górnego Śląska. W skład kompleksu skarbowego wchodziły 4 kopalnie węgla kamiennego: największa w Polsce „Król” (w 1937 rozbita na dwie mniejsze „Prezydent Mościcki” i „Św. Barbara”), „Bielszowice, „Knurów” i „Wyzwolenie”. Obejmował on także koksownię w Knurowie, brykietownię, fabrykę syntetycznego amoniaku, benzolu, smoły oraz 3 majątki ziemskie z gorzelnią. Kompleks przedsiębiorstw wydzierżawiono na 36 lat z możliwością przedłużenia. Kapitał zakładowy w 1922 wynosił 300 mln marek niemieckich. Rząd polski i francuscy właściciele zrzeszeni w holdingu Societe de Gestion d’Interets et Industriels Francais a l’Etranger posiadali w spółce po połowie udziałów. Była to największa w II Rzeczypospolitej spółka węglowa. Obejmowała od 7,5% do 11% krajowego wydobycia węgla oraz od 15% do 17% jego eksportu. Na inwestycje przeznaczano 6% czystego zysku. Skarboferm posiadał własną sieć sprzedażową. Od 1931 do holdingu należało również nabrzeże węglowe w Gdyni (100% udziałów w spółce Skarbopol Gdynia). Produkcja węgla w l. 1922-1938 wzrosła z 2 800 tys. t do 4 110 tys. t, zatrudnienie wahało się między 6,8 tys. a 7,4 tys. robotników. Dyrektorem generalnym spółki był Julian Zagórowski. Poza działalnością gospodarczą, Skarboferm finansował budowę mieszkań dla pracowników kopalń i fabryk spółki, opierając się na przykładzie Francuzów. Budował dla pracowników także sale gimnastyczne, stadiony sportowe, korty tenisowe i place futbolowe. Wspierał finansowo pracownicze kółka sportowe i muzyczne, przedszkola i żłobki przy kopalniach oraz szkołę robót ręcznych dla córek górników (ok. 60 uczennic). Wspierał także rozwój szkoły górniczej dla praktykantów z kopalń spółki w Królewskiej Hucie (ok. 30 uczniów) oraz przyznawał im stypendia na studia w innych ośrodkach. Przy kopalniach znajdowały się czytelnie dla robotników oraz biblioteka urzędnicza i techniczna (łącznie ponad 2 tys. dzieł). W 1939 majątek Skarbofermu został wzięty pod zarząd „Haupttenreuhandstelle Ost.” Kopalnie „Król” i „Knurów” przekazane zostały państwowemu koncernowi niemieckiemu „Reichswerke Hermann Göring”.

Źródła: Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regonu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011; J. Jaros, Historia kopalni Król w Chorzowie (1791-1945), Katowice 1962; Król [w:] J. Jaros, Słownik historyczny kopalń węgla na ziemiach polskich, Katowice 1984; Z. Landau, Skarboferm [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. 2, Warszawa 1981; Z. Pastuła, Skarboferm, Polskie Kopalnie Skarbowe na Górnym Śląsku [w:] Encyklopedia historii Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Garlicki, Warszawa 1999; Z. Szmidtke, „Skarboferm” 1922-1939. Związki polityki z gospodarką, Opole 2005.