Reforma skarbowo-walutowa Władysława Grabskiego

Z
Skocz do: nawigacja, szukaj

Reforma skarbowo-walutowa Władysława Grabskiego – działania na rzecz zrównoważenia budżetu i stabilizacji waluty przeprowadzone w 1924-1925 przez pozaparlamentarny gabinet Władysława Grabskiego powołany przez Sejm 19.12.1923 w warunkach hiperinflacji skutkującej załamaniem gospodarczym oraz kryzysem społecznym i politycznym w państwie. Nieudane próby zahamowania procesów inflacyjnych podejmowane były przez kolejnych ministrów skarbu od 1922, m.in. przez Jerzego Michalskiego i Władysława Grabskiego, który w marcu 1923 przedstawił w Sejmie spójny program reformy skarbowo-walutowej. Jego realizacja zakończyła się niepowodzeniem, Grabski w czerwcu odszedł z rządu Wincentego Witosa, jednak część z ustaw stanowiących elementy programu została przyjęta przez Sejm. Gwałtowny wzrost inflacji w II połowie 1923 i związane z tym niepokoje społeczne oraz kryzys polityczny spowodowały powołanie w grudniu pozaparlamentarnego gabinetu pod przewodnictwem Grabskiego, którego celem było zrównoważenie budżetu i reforma walutowa. Rząd w oparciu o przyznane przez parlament 11.01.1924 nadzwyczajne pełnomocnictwa przeprowadził waloryzację zobowiązań fiskalnych obywateli, pobór uchwalonego jeszcze w sierpniu 1923 podatku majątkowego, podwyżkę pozostałych podatków oraz dokonał drastycznych oszczędności w wydatkach skarbowych (zwłaszcza w dopłatach do kolei). Dzięki podjętym działaniom udało się zrównoważyć budżet państwa, co pozwoliło na przeprowadzenie reformy walutowej, w ramach której zdewaluowana marka polska została zastąpiona złotym emitowanym w oparciu o system gold exchange standard i mającym pokrycie w złocie oraz innych walutach wymienialnych na złoto. Emitentem nowej waluty stał się niezależny od rządu będący spółką akcyjną Bank Polski, powołany do życia w kwietniu 1924, którego akcjonariuszami stały się tysiące obywateli Rzeczypospolitej. Kurs wymiany marek na złote ustalono na 1:1 800 000, zaś kurs złotego do dolara na 1:5,18 (po drugiej stabilizacji waluty przeprowadzonej w 1927 wynosił 1:8,91). Ważnym elementem reformy stała się budowa systemu monopoli skarbowych, z którego wpływy z czasem zastąpiły dochody z nadzwyczajnego w swej istocie podatku majątkowego. Reforma Grabskiego, mimo spowodowania krótkotrwałej i nieuniknionej w istniejących warunkach recesji, stworzyła podstawy do racjonalnej gospodarki skarbowej państwa w kolejnych latach oraz stała się fundamentem zachodzących w okresie dwudziestolecia międzywojennego procesów modernizacyjnych.

Źródła: W. Grabski, Dwa lata pracy u podstaw państwowości naszej (1924-1925), Warszawa 1927; P. Grata, Miejsce monopoli skarbowych w reformie stabilizacyjnej Władysława Grabskiego (1923-1925), Rzeszów 2008; Z. Landau, Dwie stabilizacje złotego (1924-1927), „Studia Historyczne” 1970, nr 4; Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Polski międzywojennej, t. 2: Od Grabskiego do Piłsudskiego. Okres kryzysu poinflacyjnego i ożywienia koniunktury 1924-1929, Warszawa 1971; C. Leszczyńska, Polska polityka pieniężna i walutowa w latach 1924-1936. W systemie gold exchange standard, Warszawa 2013; M. Łapa, Modernizacja państwa. Polska polityka gospodarcza 1926-1929, Łódź 2002; W. Morawski, Od marki do złotego. Historia finansów Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2008; J. Tomaszewski, Stabilizacja waluty w Polsce 1924-1925, Warszawa 1961.