Państwowa Wytwórnia Prochów i Materiałów Kruszących Pionki

Z
Skocz do: nawigacja, szukaj

Państwowa Wytwórnia Prochów i Materiałów Kruszących Pionki – jeden z największych zakładów przemysłowych w II Rzeczypospolitej, największy producent prochów i materiałów wybuchowych. Decyzja o budowie fabryki zapadła w 1922 z inicjatywy Ministerstwa Spraw Wojskowych. Miejscem realizacji planu była wieś Zagożdżon. Budowy ruszyły w 1923. Stworzono odpowiednią infrastrukturę (m. in. bocznicę kolejową i drogi dojazdowe) powstały osiedla pracownicze, stadion, hotel (późniejszy Urząd Miasta), kościół, kasyno urzędnicze, elektrownia, warsztaty i centralny system alarmowy. Wytwórnię otwarto 22.04.1927, jej dyrektorem został Jan Prot. Głównym celem było zapewnienie ustalonej przez Ministerstwo Spraw Wojskowych zdolności produkcji mobilizacyjnej na wypadek wojny. Fabryka wytwarzała materiały wybuchowe dla wojska i górnictwa. Poza produkcją nitrogliceryny, bawełny strzelniczej, nitrocelulozy, alkoholu i ładunków miotających, prowadzono w miejscowym laboratorium badania nad wytwarzaniem własnych produktów. Jednym z największych osiągnięć było stworzenie amunicji do karabinu przeciwpancernego wz.35 Ur. W latach 30. Stanisław Dunin-Markiewicz prowadził w Pionkach badania nad denaturowaniem soli kuchennej do wyrobu materiałów wybuchowych oraz wytworzeniem zastępczego dla trotylu plastycznego materiału wybuchowego (na który uzyskał patent). Nazywano go potocznie DUNIT-em. Kadra laboratorium w fabryce składała się głównie z absolwentów Politechniki Lwowskiej. W 1927 wytwórnia zatrudniała 1545 osób. Maksymalna roczna zdolność produkcyjna wynosiła 350 t bawełny strzelniczej i nitrowanej oraz 150 t prochu karabinowego i armatniego. W 1937 produkcja prochów i materiałów kruszących wyniosła 3,3 tys. t. Do 1936 wartość produkcji zakładu wyniosła 160,6 mln zł. Eksport produktów nie przekraczał 25%. W 1939 Fabryka trafiła pod zarząd niemieckiego Dowództwa Wojsk Lądowych i SS. Przemianowana na Pulverfabrik Pionki. Po 1944 kontynuowano produkcję. Od 1958 wytwórnia zmieniła nazwę na Zakłady Chemiczne „Pronit”. Poza materiałami wybuchowymi fabryka produkowała m.in. płyty gramofonowe, bieliznę, lalki celuloidowe, nitropigmenty, kleje kauczukowe, eter do narkozy, styropian i skórę syntetyczną. W 1994 przekształcona w spółkę Skarbu Państwa. Zakłady przestały istnieć w 2000. Produkcję kontynuują MESKO S.A. oddział w Pionkach oraz Fabryka Amunicji Myśliwskiej „FAM-PIONKI”.

Źródła: M. Jabłonowski, Państwowa Wytwórnia Prochów i Materiałów Kruszących [w:] Encyklopedia historii Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Garlicki, Warszawa 1999; K. Łobodziec, Historia, [1] (dostęp 6.11.2019); Państwowa Wytwórnia Prochu Pionki, Radom 1927; Pronit – amunicja, proch i płyty gramofonowe, [2] (dostęp 6.11.2019); P. Stawecki, Państwowa Wytwórnia Prochów i Materiałów Kruszących [w:] Encyklopedia Historii Gospodarczej Polski do 1945 roku, t. 2, Warszawa 1981; Zapomniane Pionki i fabryka prochu, [3] (dostęp 6.11.2019).