Kasy Stefczyka

Z
Skocz do: nawigacja, szukaj

Kasy Stefczyka – organizowane przez Franciszka Stefczyka spółki (spółdzielnie) oszczędnościowo-kredytowe dla ludności wiejskiej rozpowszechnione w Galicji na przełomie XIX i XX wieku. Kasy oparte zostały na systemie Fryderyka Raiffeisena (1818-1888), wywodzącym się z tradycji charytatywnych instytucji wiejskich i skierowane były do ubogiej ludności chłopskiej. Zakładane w oparciu o ten system spółki oparte były na relatywnie niskich wkładach spółdzielców oraz ich nieograniczonej odpowiedzialności, stając się równocześnie źródłem taniego kredytu obrotowego dla członków. W przeciwieństwie do spółek systemu Hermana Schultzego z Delitzsch (1808-1883), rozpowszechnionych wśród mieszczaństwa oraz z założenia zamożniejszych chłopów w zaborze pruskim (zakładały znacznie wyższe wkłady i ograniczoną odpowiedzialność członków) kasy typu raiffeisenowskiego doskonale sprawdzały się na ubogich terenach wiejskich Galicji. Pierwszą taką spółdzielnię założył w Czernihowie w 1890 r., w oparciu o materiały przywiezione ze Związku Spółek Raiffeisena w Münster, znany już wtedy działacz kółek rolniczych Franciszek Stefczyk (przez 8 lat pozostawał jej kasjerem). W latach 90. XIX w. w Galicji powstało 26 spółdzielni, w których 95% członków stanowili chłopi. Impulsem do dalszego szybkiego rozwoju kas stało się objęcie ich opieką przez galicyjski Wydział Krajowy, o co przez kilka lat zabiegał Stefczyk. W 1899 r. Sejm Krajowy przyjął ustawę o powołaniu Patronatu Wydziału Krajowego nad kasami wiejskimi, który został zobowiązany do propagowania ich rozwoju, udzielania im wsparcia pieniężnego, sprawowania nadzoru oraz wydawania odpowiednich druków i instrukcji. Na czele Patronatu stanął Franciszek Stefczyk, w 1902 r. mianowany dyrektorem biura Patronatu. W celu kształcenia kadr dla spółek od 1899 r. Stefczyk organizował kursy spółdzielcze dla kierowników i kasjerów spółek. W 1907 r. na wniosek Stefczyka Sejm Krajowy przyjął ustawę o powołaniu centrali finansowej ruchu spółdzielczego, którą stała się utworzona w końcu 1908 r. Centralna Kasa dla Spółek Rolniczych we Lwowie ze Stefczykiem na czele. W ten sposób zagwarantowane zostało finansowe i organizacyjne wsparcie spółdzielczości kredytowej wiejskiej, co przełożyło się na szybki wzrost liczby działających w Galicji spółek. W końcu 1913 r. działało już 1397 kas zrzeszających 321,8 tys. zarejestrowanych członków. Rozwój spółdzielni zahamowała I wojna światowa, ponowne ożywienie przyszło po 1924 r. Do 1929 r. powstało w Polsce 1476 kas, w 1937 r. łącznie funkcjonowało w kraju 2771 kas Stefczyka, które zrzeszały 706 tys. członków, suma wkładów oszczędnościowych sięgała 42,5 mln zł, a udzielonych pożyczek 123,1 mln zł. Kasy stanowiły ok. 70% wszystkich spółdzielni kredytowych.

Źródła: A. Gurnicz, Franciszek Stefczyk. Życie, poglądy, działalność, Warszawa 1976; tenże, Kółka rolnicze w Galicji, Warszawa 1967; W. Morawski, Słownik historyczny bankowości polskiej do 1939 roku, Warszawa 1998; J. Skodlarski, Franciszek Stefczyk (1861-1924). Pionier spółdzielczości kredytowej w Polsce, Łódź 2010; L. Twardecki, Rola kas Stefczyka w walce z lichwą na wsi, Lwów 1928; K. Weydlich, Franciszek Stefczyk. Pionier polskiej spółdzielczości rolniczej, Warszawa 1936; S. Wojciechowski, Historia spółdzielczości polskiej do 1914 r., Warszawa 1939; S. Wrzosek, Kasy Stefczyka [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 r. Tom I, Warszawa 1981.