Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska

Z
Skocz do: nawigacja, szukaj

Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska – pierwsza i najważniejsza linia kolejowa w Królestwie Polskim, łącząca Warszawę z Galicją i Austrią, a pośrednio też z Prusami. Wstępny projekt linii kolejowej poprowadzonej ze stolicy do granicy austriackiej opracował w 1835 r. Tomasz Łubieński, budowę w 1838 r. rozpoczęła spółka zawiązana przez Łubieńskiego wraz z bratem Henrykiem i Piotrem Steinkellerem. W 1841 r. spółka zbankrutowała, a budowę dwa lata później podjęło państwo. Mimo kłopotów pierwszy odcinek z Warszawy przez Pruszków do Grodziska oddano do regularnego użytkowania 14.06.1845 r. W 1846 r. linię doprowadzono do Piotrkowa, następnie do Częstochowy, w 1847 doszła do Ząbkowic, zaś 1.04.1848 r. otwarto odcinek Ząbkowice – Granica, który połączono w Szczakowej z Drogą Żelazną Górnośląsko-Krakowską. Dzięki temu możliwa stała się podróż koleją z Warszawy do Wiednia, a przez Mysłowice również do Berlina, czas przejazdu do obu stolic znacząco się zmniejszył, wynosząc od tej pory odpowiednio 27 i 36 godzin. Długość kolei wyniosła 328 km, z tego głównej linii 307 km. W 1857 r. kolej została sprywatyzowana, a koncesjonariuszem zostało oparte na kapitale pruskim Towarzystwo Akcyjne Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, które w 1859 r. wybudowało odcinek Ząbkowice – Szopienice, pozwalający na bezpośrednie połączenie z siecią kolei pruskich. W rękach prywatnych kolej stała się przedsiębiorstwem rentownym, od 1869 r. jej kierownictwo sprawował Leopold Kronenberg. Przyniosło to jej polonizację, ale też przyśpieszenie rozwoju poprzez liczne inwestycje rozbudowujące możliwości funkcjonowania linii, oparte na ułożeniu drugiego toru na większości jej długości. Przy kolei utworzono Szkołę Techniczną, działała w niej kasa emerytalna i kasa wsparć, zaś sama kolej stała się w tym czasie ostoją polskości. W 1890 r. Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej podporządkowano wybudowaną w 1862 r. na życzenie władz pruskich Kolej Warszawsko-Bydgoską łączącą Łowicz z Bydgoszczą (a dalej z Berlinem). W 1902 r. uruchomiono szerokotorowy odcinek Łowicz – Łódź – Kalisz. Łączna długość linii wchodzących w skład Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej osiągnęła 764 km, z czego 263 km szerokiego toru. W 1890 r. przewieziono 2,5 mln pasażerów oraz 2,7 mln t ładunków, w 1911 r. było to odpowiednio 10,7 mln pasażerów oraz 9,8 mln t towarów. W 1895 r. eksploatacja kolei przyniosła 5,5 mln rubli czystego zysku, przed wybuchem I wojny światowej zysk sięgał kilkunastu milionów rubli rocznie. 14.01.1912 r. Towarzystwo Akcyjne Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej zostało upaństwowione przez władze rosyjskie.

Źródła: A. Dylewski, Historia kolei w Polsce, Warszawa 2012; J. Gieysztor, Koleje żelazne na ziemiach polskich [w:] Likwidacja skutków wojny w dziedzinie stosunków prawnych i ekonomicznych w Polsce, T. 7, Warszawa 1918; H. Hilchen, Historia Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej (1835 – 1848 – 1898): przyczynek do historii kolejnictwa w Królestwie Polskim, Warszawa 2012; J. Kaliński, Udział kapitału rodzimego w rozwoju kolejnictwa na ziemiach polskich do 1918 roku [w:] W drodze ku niepodległości. Przemiany modernizacyjne na ziemiach polskich w II połowie XIX i na początku XX wieku, red. P. Grata, Rzeszów 2019; D. Keller, Dzieje kolei normalnotorowych na obszarze byłej Centralnej DOPK [w:] Dzieje kolei w Polsce, red. D. Keller, Rybnik 2012; W. Sterner, Narodziny kolei, Warszawa 1964.