Budowa linii kolejowych na ziemiach polskich w XIX wieku

Z
Skocz do: nawigacja, szukaj

Budowa linii kolejowych na ziemiach polskich w XIX wieku – proces powstawania nowoczesnej infrastruktury kolejowej na terenach ziem polskich znajdujących się w XIX wieku pod panowaniem państw zaborczych, stanowiącej ważny czynnik modernizacji gospodarczej tych obszarów. W zaborze pruskim linie kolejowe powstawały z inicjatywy prywatnego kapitału niemieckiego, natomiast w Galicji, a zwłaszcza w Królestwie Polskim znaczącą rolę odgrywał kapitał polski; z czasem coraz większe znaczenie w budownictwie kolejowym uzyskiwały inwestycje państwowe. Pierwszą linią kolejową w zaborze pruskim stał się wybudowany w 1842 r. odcinek Wrocław – Oława, w kolejnych latach powstawały zarówno magistrale (Poznań – Szczecin w 1848 r., Poznań – Wrocław w 1856 r., Poznań – Berlin w 1870 r.), jak też liczne odcinki lokalne wpływające na zagęszczenie sieci kolejowej w zaborze pruskim. W Królestwie Polskim już w 1835 r. powstał przygotowany przez hrabiego Tomasza Łubieńskiego projekt budowy linii łączącej Warszawę z granicą austriacką. Oddana ostatecznie do użytku w 1848 r. Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska pozwoliła na połączenie Warszawy z Wiedniem, a pośrednio również przez Mysłowice z zaborem pruskim. W latach 60. XIX w. powstawały kolejne linie w Królestwie Polskim, m. in. Droga Żelazna Warszawsko-Bydgoska (otwarta w 1862 r.), Droga Żelazna Fabryczno-Łódzka (1865) oraz szerokotorowe Droga Żelazna Petersbursko-Warszawska (1862), Droga Żelazna Warszawsko-Terespolska (1867), Droga Żelazna Brzesko-Grajewska (1873), Droga Żelazna Nadwiślańska (1877), Droga Żelazna Iwangorodzko-Dąbrowska (1885), Droga Żelazna Warszawsko-Kaliska (1902). Do Galicji pierwsza linia kolejowa (Kolej Krakowsko-Górnośląska) dotarła w 1847 r., rok później na ziemie polskie doprowadzono odcinek Kolei Północnej Cesarza Ferdynanda. W latach 50. XIX w. za rozwój kolei w Galicji odpowiadała Wschodnia Kolej Państwowa. W 1858 r. jej infrastruktura została przekazana prywatnym towarzystwom Kolei Północnej oraz Kolei Karola Ludwika, której trakcja do 1861 r. została doprowadzona do Lwowa (w kolejnych latach przedłużono ją do granicy z Rosją). Następnie powstało kilka kolejnych prywatnych linii m. in. Pierwsza Węgiersko-Galicyjska Kolej Żelazna oddana w 1874 r. oraz Kolej Arcyksięcia Albrechta w 1875 r.. W latach 80. i 90. XIX wieku nastąpiła aktywizacja państwa na rynku kolejowym, czego efektem było przejmowanie już istniejących prywatnych linii, jak też budowa nowych ze środków państwowych (przykładem oddana do użytku w 1884 r. c.k. Galicyjska Kolej Transwersalna). W wyniku zachodzących w kolejnych dekadach procesów inwestycyjnych w 1913 r. najlepiej rozwinięta była sieć kolejowa w zaborze pruskim (w Wielkopolsce 9,5 km torów na 100 km kw. i 11,9 km na 10 tys. mieszkańców), wyraźnie gorzej było pod tym względem w Galicji (5,3 km na 100 km kw. oraz 5,1 km na 10 tys. ludności), najsłabiej w Królestwie Polskim (2,6 km na 100 km kw. i 2,8 km na 10 tys. mieszkańców).

Źródła: A. Dobroński, Koleje [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, T. I, Warszawa 1981; A. Dylewski, Historia kolei w Polsce, Warszawa 2012; Dzieje kolei w Polsce, red. D. Keller, Rybnik 2012; J. Gieysztor, Koleje żelazne na ziemiach polskich [w:] Likwidacja skutków wojny w dziedzinie stosunków prawnych i ekonomicznych w Polsce, T. 7, Warszawa 1918; J. Kaliński, Udział kapitału rodzimego w rozwoju kolejnictwa na ziemiach polskich do 1918 roku [w:] W drodze ku niepodległości. Przemiany modernizacyjne na ziemiach polskich w II połowie XIX i na początku XX wieku, red. P. Grata, Rzeszów 2019; M. Pisarski, Koleje polskie 1842-1972, Warszawa 1974; Studia z dziejów kolei żelaznych w Królestwie Polskim (1840-1914), red. R. Kołodziejczyk, Warszawa 1970.