Bank Związku Spółek Zarobkowych SA w Poznaniu

Z
Skocz do: nawigacja, szukaj

Bank Związku Spółek Zarobkowych SA w Poznaniu – bank stanowiący zaplecze finansowe polskiej spółdzielczości kredytowej w zaborze pruskim (banków ludowych tworzonych według systemu Schultzego). Został założony przez Związek Spółek Zarobkowych w grudniu 1885 r., działalność podjął w marcu 1886. Stanowił kolejny po powstaniu w 1871 r. Związku Spółek Polskich etap integracji polskich instytucji oszczędnościowo-pożyczkowych w Wielkopolsce (pierwotnie funkcję centrali finansowej ruchu spółdzielczego pełnić miał powstały w 1872 r. Bank Włościański). Pierwszy kuratorem banku został ks. Augustyn Szamarzewski, w 1891 r. jego miejsce zajął szczególnie zasłużony dla rozwoju banku ks. Piotr Wawrzyniak. Zasadniczym polem działalności była obsługa spółdzielni kredytowych, posiadających w banku 66% udziałów. Mogły w nim liczyć na korzystny kredyt (4-4,5% rocznie) oraz dogodne warunki lokowania środków, a także stabilną dywidendę. Obok obsługi spółdzielni bank podejmował również działalność komercyjną, udzielając kredytu długoterminowego na inwestycje przemysłowe (w 1900 bank został też udziałowcem zakładów Hipolita Cegielskiego). Bank odegrał ważną rolę w walce gospodarczej o obronę polskości ziem zaboru pruskiego. Kapitał banku szybko się zwiększał (z 40 tys. marek w 1886 r. do 1 mln w 1900, 7,5 mln w 1914 oraz 15 mln w 1917), stał się on z czasem drugą największą instytucją finansową tych terenów. W okresie I wojny światowej bank korzystając z posiadanych zasobów pieniężnych rozszerzył swą aktywność na pozostałe ziemie polskie, po odzyskaniu niepodległości zaangażował się w przejmowanie z rąk niemieckich zakładów na terenie b. zaboru pruskiego, finansował także zakładanie nowych przedsiębiorstw. Mimo trudności związanych z inflacją Bank Związku Spółek Zarobkowych pozostał w kolejnych latach największą obok Banku Handlowego w Warszawie prywatną instytucją kredytową w Polsce. W 1924 r. został centralą finansową utworzonej wtedy w Poznaniu Unii Związków Spółdzielczych w Polsce. Okres wielkiego kryzysu przyniósł załamanie w działalności banku, który przed upadkiem został uratowany dzięki wsparciu udzielonemu przez rząd. Skutkiem akcji sanacyjnej stało się przejęcie większości udziałów w banku przez państwo i utrata przez niego funkcji centrali finansowej ruchu spółdzielczego; odtąd miał zajmować się kredytowaniem rzemiosła i drobnego przemysłu i handlu. W okresie II wojny światowej centralna w Poznaniu została postawiona przez władze niemieckie w stan likwidacji, nadal działały jednak oddziały w Generalnym Gubernatorstwie. Po wojnie bank podjął działalność, jednak w wyniku tzw. reformy bankowej z 1948 r. został postawiony w stan likwidacji, która została sfinalizowana w 1950 r.

Źródła: Z. Landau, Bank Związku Spółek Zarobkowych SA [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku. T. I, Warszawa 1981; W. Morawski, Słownik historyczny bankowości polskiej do 1939 roku, Warszawa 1998; W. Seydlitz, Bank Związku Spółek Zarobkowych. Pogląd na 50-cioletnią działalność, Warszawa 1937; H. Sitarek, Rola kredytu w rozwoju gospodarki Wielkopolski na przełomie XX i XXI wieku: Bank Związku Spółek Zarobkowych w Poznaniu 1885-1918, Warszawa 1977; W. Tomaszewski, Bank Związku Spółek Zarobkowych 1886-1910, Poznań 1911.